محمد مخبریان

کارشناس علوم تربیتی   علوم تربیتی  علوم تربیتی

مقاله‌ی نظریه پرخاشگری در کودکان تک فرزند

پرخاشگری کودک

مقایسه  نظریه پرخاشگری در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر

 

عاطفه بیدختی

دانشجوی دکترا روانشناسی تربیتی دانشگاه علوم تحقیق تهران

محمد مخبریان

دانشجوی کارشناسی علوم تربیتی دانشگاه فرهنگیان سمنان پردیس شهید رجایی

 

در صورتی که می‌خواهید در اثر پژوهشی خود به این مقاله ارجاع(رفرنس) دهید، باید از عبارت زیر در بخش منابع و مراجع استفاده نمایید:

بیدختی, عاطفه و محمد مخبریان، ۱۳۹۶، مقایسه نظریه پرخاشگری در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر، کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در مدیریت،اقتصاد و علوم انسانی، کازرون، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کازرون

چکیده

در روند زندگی انسان، دوره ی کودکی همواره از جایگاه خاصی برخوردار بوده است. یکی ازمفاهیم شناختی مهم درارتباط بااین سنین وتسهیل رشد شناختی کودکان درمقابله با مشکلات روان شناختی ورفتاری همچون پرخاشگری ضروری است. طرح پژوهش حاضراز نوع علی مقایسه ای وهدف این پژوهش نیز،مقایسه پرخاشگری درکودکان تک فرزند وکودکان دارای خواهر وبرادربود. دراین پژوهش،یک گروه ۳۴ نفری از کودکان تک فرزند و یک گروه ۳۹ نفری از کودکان دارای خواهر و برادراز میان کودکان دختردبستانی سمنان که درسال ۹5ـ ۹4 تحصیلی تشکیل شد، باروش نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شدند. پرسشنامه پرخاشگری نیز توسط معلمین آنها تکمیل شد. داده ها با استفاده از تحلیل کوواریانس تک متغیره،تحلیل واریانس تک متغیره و آزمون کروسکال والیس تحلیل شد. نتایج نشان داد که بین این دوگروه ازکودکان درپرخاشگری این دو گروه تنها دربعدپرخاشگری رابطه ای تفاوت معنادارداشتند. باتوجه به یافته های پژوهش می‌توان نتیجه گرفت که کودکان تک فرزند،پرخاشگری رابطه ای بیشتری را در ارتباط باهمسالان نشان می‌دهند.

واژگان كليدي: پرخاشگری، تک فرزند، خواهر و برادر، پرخاشگری کودک

 

مقدمه

متغیر ما در این پژوهش پرخاشگری می‌باشد. درکشورما روند رشد جمعیت در۲۰ سال اخیرسریع بوده ویکی ازعوامل باز دارنده رشد جمعیت روش های ضد بارداری بوده است. (سردارپورگودرزی و همکاران،۱۳۸۲). در روند زندگی انسان دوره کودکی همواره از جایگاه خاصی برخوردار بوده است. یکی از مفاهیم مهم در ارتباط با این سنین، مشکلات روان شناختی و رفتاری همچون پرخاشگری ضروری است. (به نقل از عبداله زاده رافی و همکاران، ۱۳۸۹). و از مهم ترین معضلاتی که جهان امروز با آن روبرو است رفتار پرخاشگرانه در دوران نوجوانی است.( خورشیدی نژاد، 1393).

پرخاشگری مربوط به یک سن یا دوره خاص نیست، پرخاشگری و خشونت از سنین خردسالی وجود داشته و در طول زمان تداوم پیدا می‌کند. کوی و داج [1](1998) به نقل از دیبل[2] (2008) معتقدند پرخاشگری یعنی شخصی عملی را به قصد صدمه زدن به دیگری انجام می‌دهد. باس(1967)[3] می‌گوید پرخاشگری یعنی واکنش با هدف آسیب رساندن به جاندار. بارون و ریچاردسون(1994)[4] به نقل از مکس و موریس[5] (2007). می‌گویند پرخاشگری رفتاری است با هدف صدمه زدن یا آسیب رساندن به موجود زنده ای که سعی دارد از چنین آسیبی اجتناب کند. و در فرضیه ناکامی- پرخاشگری که هدف آن پایان دادن به محرومیت است؛ پرخاشگری را سائقی هدفمند می‌داند و سائق نقش نیروی انرژی بخشی را ایفا می‌کند (کراهه، 1390).

رویکرد اجتماعی شناختی، الگوهای پرخاشگری و پردازش اطلاعات اجتماعی را می‌سنجد که افرادی که سابقه پرخاشگرانه ای دارند ترجیح می‌دهند رفتار دیگران را به ویژه در صورت ابهام آمیز بودن آن به نیت خصمانه نسبت دهند (پاکاسلاهتی، 2000)[6].

خورشیدی نژاد (1393) در رویکرد اجتماعی – شناختی خود چنین می‌گوید که رفتار پرخاشگرانه به طور اخص تحت کنترل مجموعه رفتاری فرد قرار دارد که طی فرایند اجتماعی شدن کسب شده است.

در نظریه یادگیری، که نقش تقویت و تقلید را می‌سنجد. نظریه پردازان یادگیری تأکید دارند که رفتار پرخاشگرانه تا حدود زیادی حاصل تربیت است (حسینی، 1385)، که حالا یا به شرطی شدن ابزاری(یادگیری از طریق تقویت و تنبیه) و یا سرمشق گیری(یادگیری از راه مشاهده الگوها) می‌انجامد.

پرخاشگری شامل خصومت و خشم و پرخاشگری است،که خشم یک حالت هیجانی است که دامنه گسترده ای از احساس، احساس آزردگی و رنج خفیف تا خشمی‌جنون آمیز را دربر می‌گیرد و خصومت به عنوان یک نگرش و ارزیابی منفی نسبت به دیگران است و پرخاشگری به عنوان رفتار آشکار درگیر شدن و آسیب رساندن به دیگران است (Sachlmn & Stromberg, 2007 به نقل از Chida & Stepto, 2009)

در الگوی تعامل اجتماعی، پرخاشگری را به عنوان یک رفتار اجتماعی قهرآمیز که مفهومی‌سنتی است می‌داند، که سه نوع رفتار قهرآمیز یعنی تهدید و مجازات و اعمال زور وجود دارد(Tedeschi & Felson, 1994)

پرخاشگری یکی از شایع ترین مشکلات رفتاری هستند که موجب ناراحتی و پریشانی دیگران می‌شوند و بهداشت روانی جامعه را مختل می‌کند (هجری، 1389). در نظریه آدلر[7] عامل اجتماعی مهم ترتیب تولد است که در چهار موقعیت: فرزند اول، فرزند دوم و فرزند آخر و تک فرزند خلاصه می‌کند(Schulz & Schulz, 1388)

شواهد حاکی از آن است که دختران معمولاً اشکال غیر مستقیم پرخاشگری مثل پرخاشگری رابطه ای(از جمله طرد دیگران و غیبت کردن) را بر می‌گزینند(Merrel et al, 2006) و در ادامه نظریه ناکامی- پرخاشگری دولارد[8] (1939) به نقل از خورشیدی نژاد، (1393) طبق این نظریه به دلیل اینکه کودکان دارای خواهر و برادر تقسیم توجه بیشتری از جانب والدین دریافت می‌کنند، ناکامی بیشتری را تجربه می‌کنند و در نتیجه پرخاشگری بیشتری نشان می‌دهند. پرخاشگری بیشتر در محیط مدرسه سنجیده می‌شود، در کودکان تک فرزند چون مورد توجه کامل والدین بودند و معلم این توجه را بین بچه ها تقسیم می‌کند برای کودکان تک فرزند نوعی ناکامی تلقی می‌شود و پرخاشگری بالایی را در ارتباط با همسالان موجب می‌شود و در نظریه آدلر هم می‌گوید کودکان تک فرزند وقتی متوجه می‌شوند در زمینه های خارج از خانواده مثل مدرسه کانون توجه نیستند دچار مشکلاتی از جمله پرخاشگری می‌شوند. و سردارپور گودرزی و همکاران (1382) به پرخاشگری بیشتر در بین کودکان دارای خواهر و برادر دست یافته اند.

پرخاشگری با حملات عمدی آزاردهنده و مضر برای قربانی بروز می‌کند که به شکل پرخاشگری آشکار(جسمانی) نظیر هل دادن، لگد زدن، پرتاب اشیاء و تهدید به انجام این اعمال به شکل واکنشی به معنی پاسخ دفاعی به محرک های ادراک شده مبنی بر تهدید و ترس و یا محرک های تهدید کننده توأم با عناد و دشمنی و یا به شکل پیش فعال به معنی حضور رفتار پرخاشگرانه در غیاب عوامل محرک، اما به قصد اذیت و آزار و غلبه و زور تعریف شده است (Dodge & koei, 1987 به نقل از شهیم، 1385)

در کل پرخاشگری انگیزه ی اصلی رفتار پرخاشگرانه است که به دو دسته آسیب زدن به فردی دیگر با هدف ابراز احساسات منفی(پرخاشگری رابطه ای) و رسیدن به هدفی مشخص از راه انجام رفتار(پرخاشگری آشکار) تقسیم می‌شود. در نهایت رفتار پرخاشگرانه، قصد وارد کردن پیامدهای منفی به طرف مقابل را دارد و نتیجه منفی به دنبال دارد.

هدف تحقیق: ما در این پژوهش می‌خواهیم بررسی کنیم که آیا بین پرخاشگری آشکار و رابطه ای در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر تفاوتی وجود دارد ؟

 

روش تحقيق

جامعه آماری این پژوهش را کلیه دختر تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر دبستانی سمنان در سال تحصیلی 94-1393 تشکیل می‌دهند.

هدف اصلی پژوهش حاضر، مقایسه نظریه پرخاشگری در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر است و هدف فرعی آن، مقایسه پرخاشگری آشکار و رابطه ای در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر است.

در این پژوهش از روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای استفاده شده است. بدین ترتیب که ابتدا از بین مدارس ابتدایی دخترانه این مناطق، دو مدرسه به شکل نمونه گیری تصادفی خوشه ای انتخاب شد ودر مرحله بعد کودکان طبق ملاک های ورود (عدم مشکل جسمانی، عدم تجربه جدایی والدین، داشتن حداقل یک خواهر و برادر و اختلاف سنی بیش از سه سال با خواهر و برادر بزرگتر در گروه کودکان دارای خواهر  و برادر) به صورت تصادفی ساده قرار گرفتند.

ابزار پژوهش ما پرسشنامه پرخاشگری آشکار و رابطه ای کودکان دبستانی بود که این پرسشنامه با بررسی منابع موجود و ابزارهای استفاده شده در سایر پژوهش ها و با توجه به فرهنگ ایرانی نخستین بار توسط سیما شهیم (1385) در ایران ساخته شد و مورد استفاده قرار گرفت.

این پرسشنامه حاوی 21 گویه در زمینه پرخاشگری رابطه ای و آشکار با چهار گزینه می‌باشد و نمرات بالاتر نشان دهنده پرخاشگری بیشتر است. این فرم توسط معلم تکمیل می‌شود و پرسش ها طوری تنظیم شده اند که در بر گیرنده درجات متفاوتی از شدت بروز پرخاشگری است و بر اساس میزان بروز رفتار درجه بندی می‌شود.

به منظور تعیین روایی این پرسشنامه از تحلیل عوامل و برای بررسی پایایی پرسشنامه از روش همبستگی درونی، ضریب آلفای کرونباخ و پایایی تنصیفی استفاده به عمل آمد.

در روش اجرای این پژوهش، پژوهشگر به منظور جمع آوری داده ها، به دو مدرسه مراجعه کرد و پس از هماهنگی با مدیریت و معلمان این مدارس با هر یک از کودکان واجد شرایط به صورت انفرادی ملاقات داشته و به منظور رعایت اصول اخلاقی توضیحاتی در مورد پژوهش ارایه کرد. آزمون در ساعات 8 صبح تا 12 ظهر انجام می‌شد و برای هر آزمودنی حدود یک ساعت زمان صرف شد.

 

تجزیه و تحلیل داده ها

چنانچه در جدول شماره (1) مشاهده می‌شود، با توجه به نتایج حاصل از آزمون های چند متغیره اثر پیلای، آزمون لامبدای ویلکز، اثر هاتلینگ و بزرگترین ریشه های ری(312/4:F)، در متغیر پرخاشگری بین افراد هر گروه تفاوت معناداری (05/0>P) وجود دارد.

 

جدول شماره(1) نتایج حاصل از تحلیل وایانس چند متغیری پرخاشگری در دو گروه

آزمونمقدارFسطح معنادارینسبت مجذور اتاتوان شده
اثر پیلای0.1114.3120.0170.1110.74
لامبدای ویلکز0.8894.3120.0170.1110.74
اثر هاتلینگ0.1254.3120.0170.1110.74
بزرگترین ریشه های ری0.1254.3120.0170.1110.74

 

همانطور که جدول شماره(2) نشان می‌دهد، در آزمون کروسکال والیس نیز دو گروه در بعد پرخاشگری رابطه ای تفاوت معنادار دارند(05/0>P) اما در پرخاشگری آشکار این تفاوت معنادار نیست.

 

جدول شماره(2) نتایج حاصل از آزمون ناپارامتریک کروسکال والیس برای مقایسه ابعاد پرخاشگری در دو گروه

متغیرمجذور خیدرجه آزادیسطح معناداری
پرخاشگری رابطه ای8.17010.004
پرخاشگری آشکار1.86510.172

 

 

بحث و نتیجه گیری

یکی از اهدف این پژوهش مقایسه پرخاشگری آشکار دراین دوگروه از کودکان بود. طبق یافته به دست آمده در پژوهش حاضر در پرخاشگری آشکار تفاوت معناداری بین دو گروه وجود نداشت. شایان ذکر است که نمونه این پژوهش همگی دختر بودند و در مقایسه با پسران که بیشتر از پرخاشگری آشکار استفاده می‌کنند پرخاشگری دختران اغلب به صورت رابطه ای گزارش شده است. چرا که برای دختران ایجاد یک رابطه صمیمی‌در الویت است (Merrel et al, 2006) از همین رو طبیعی به نظر می‌رسد که بین این دختران در پرخاشگری آشکار تفاوتی وجود نداشته باشد. البته در ارتباط با این فرضیه، پژوهشی مرتبط با مقایسه پرخاشگری آشکار در این دو گروه از کودکان یافت نشد.

هدف دیگر این پژوهش مقایسه پرخاشگری رابطه ای در این دو گروه از کودکان بود. همانطور که یافته ها نشان داد، تفاوت معناداری در پرخاشگری رابطه ای کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر وجود دارد. در پرخاشگری رابطه ای کودکان تک فرزند نمرات بالاتری از گروه کودکان دارای خواهر و برادر کسب کردند. این یافته با نتایج پژوهش سردار پور گودرزی و همکاران(1382) ناهمسو می‌باشد. به طوریکه سردار پور گودرزی و همکاران(1382) به پرخاشگری بیشتر در بین کودکان دارای خواهر و برادر دست یافته بودند. از دلایل این عدم همسویی می‌تواند این نکته باشد که در پژوهش حاضر، پرخاشگری به ویژه پرخاشگری رابطه ای به طور مستقیم مورد مقایسه قرار گرفته است.

البته همانطور که قبلأ ذکر کردیم، مسائل شناختی و رفتاری در تعامل با یکدیگر قرار دارند. کریک و داج[9]، (1994) به نقل از شهیم(1385) پرخاشگری را یک پدیده تحولی می‌دانند که به دلیل نقص کودک در پردازش اطلاعات اجتماعی رخ می‌دهد.

طبق نظریه ناکامی- پرخاشگری دولارد، به نقل از خورشیدی نژاد(1393) به دلیل اینکه کودکان دارای خواهر و برادر تقسیم توجه بیشتری را از جانب والدین دریافت می‌کنند، ناکامی بیشتری را تجربه کرده و در نتیجه پرخاشگری بیشتری را نشان می‌دهند.

اما در این پژوهش پرسشنامه پرخاشگری توسط معلمین تکمیل شده بود و در واقع پرخاشگری بیشتر در محیط مدرسه سنجیده شده است، در این محیط کودکان تک فرزندی که همیشه توجه کامل والدین را دریافت می‌کردند، دچار تقسیم توجه معلم بین تمامی‌دانش آموزان شده اند و این می‌تواند برای کودکان تک فرزند ناکامی تلقی شده و پرخاشگری بالایی را در ارتباط با همسالان موجب شود.

آدلر نیز در نظریه خود عنوان کرده است که کودکان تک فرزند وقتی متوجه شوند در زمینه های خارج از خانواده مثل مدرسه، کانون توجه نیستند دچار مشکلاتی از جمله پرخاشگری می‌شوند.

در انتها، با توجه به نتایج این پژوهش می‌توان گفت در ارتباط با پرخاشگری نیز نتایج این پژوهش نشان داد که تفاوتی بین پرخاشگری آشکار در این دو گروه از دختران وجود ندارد، اما دختران تک فرزند پرخاشگری رابطه ای  بیشتری را نسبت به دختران دارای خواهر وبرادر در محیط مدرسه بروز می‌دهند، که این می‌تواند مربوط به احساس ناکامی این دختران در نتیجه تقسیم توجه معلمشان باشد.

 

محدودیت های پژوهش

از جمله محدودیت های پژوهش حاضر می‌توان موارد زیر را ذکر نمود :

– از آنجایی که جامعه آماری پژوهش حاضر به دختران محدود می‌شود، این موضوع می‌تواند محدودیت هایی را در زمینه تعمیم نتایج و تفسیر متغیرهای مورد بررسی در رابطه با پسران مطرح کند.

– علاوه بر آن، تمامی‌شرکت کنندگان این پژوهش در سنین 7 تا 11 سال قرار داشتند؛ لذا باید در تعمیم این نتایج به گروه های سنی دیگر احتیاط کرد.

– طرح پژوهش مطالعه حاضر از نوع علی مقایسه ای بوده که این مطلب محدودیت هایی را در زمینه اسنادهای علت شناختی متغیرهای مورد بررسی مطرح می‌کند که باید در نظر گرفته شود.

 

پیشنهادهای پژوهش

– از آنجا که پژوهش حاضر تنها بر روی دختران اجرا شده بود، در پژوهش های آتی پسران نیز در این موارد مقایسه قرار بگیرند.

– پیشنهاد می‌شود در پژوهش های آینده، نمونه مورد مطالعه را به جهت تعمیم دقیق تر نتایج گسترش داد و از حجم نمونه بزرگتر استفاده کرد. علاوه بر این، پژوهش ها در فرهنگ ها و شهرهای دیگر صورت پذیرد.

– در نهایت پیشنهاد می‌شود در پژوهش های آتی، متغیرهای دیگری نیز در ارتباط با کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر مورد بررسی قرار گیرد.

– با توجه به نتایج به دست آمده در این پژوهش، پیشنهاد می‌شود برنامه های مناسب جهت تشویق جامعه به دوری کردن از سیستم تک فرزندی تولید شود.

– علاوه بر این، پیشنهاد می‌شود به برنامه های آموزشی مناسب جهت راهنمایی والدین تک فرزند برای تربیت بهتر فرزندشان، پرداخته شود.

 

منابع

  • خورشیدی نژاد، ر.1393، مقایسه نظریه پرخاشگری در کودکان تک فرزند و کودکان دارای خواهر و برادر. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه سمنان.
  • سردار پورگودرزی، ش. درخشانپور، ف. صدر، سید س. یاسمی، م. 1382، اختلال های رفتاری در کودکان خانواده های تک فرزند و چند فرزند شهر تهران. فصلنامه اندیشه و رفتار، سال نهم، شماره1 ، ص 20-26.
  • شولتز، د. شولتز، س. 1388، نظریه های شخصیت. ترجمه یحیی سید محمدی، چاپ چهاردهم، تهران: نشر ویرایش.
  • شهیم، س. 1385، پرخاشگری آشکار و رابطه ای در کودکان دبستانی. پژوهش های روان شناختی، دوره نهم، شماره1و2. ص 27-44.
  • عبداله زاده رافی، م. بهرامی، ه. میرزمانی، سید م. حسن زاده اول، م. 1389، تحول نظریه ذهن دانش آموزان عقب مانده ذهنی و ارتباط آن با تعداد خواهران و برادران. مجله توانبخشی دانشگاه علوم بهزیستی و توانبخشی، دوره یازدهم، شماره4، ص 19-27.
  • کراهه، ب. 1389، پرخاشگری از دیدگاه روان شناسی اجتماعی. ترجمه محمد حسین نظری نژاد، تهران: انتشارات رشد. 1390
  • هجری، س. مقایسه میزان اثر بخشی گروه درمانی با رویکرد تحلیل رفتار متقابل و رویکرد شناختی- رفتاری بر کاهش پرخاشگری نوجوانان. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد.

 

  • Baron, R.A. & Richardson, D.R.  “Human aggression (2nded)”. Newyork: Plenum Press. 1994
  • Buss, D.m. & Shakeiford, T,K. “Human aggressionin evolutionary  psychological perspective”. Clinical psycholohy Review,17,605-619. 1967
  • Chida, Y.& Stepto, A. “The association of anger and hostility with future coronary heart disease a meta-analysis review of prospective evidence”. Journal ofthe American college of cardiology, 53, 11-19. 2009
  • Dibbie, A.E. “Physiological  correlates of aggression in adolescent females”. Degree of Master of science at Virginia common wealth university. 2008
  • Maxwell, J.P. & Moores, E. “The development of a short scale measuring aggressiveness and anger in competitive athletes”. Journal Psychologyof sports and Exercies, 179-193. 2007
  • Merrel, K.W., Bachanan, R. & Tran, O.K.”Aggression in children and adolescents: A  review  with implications for school settings”. Psychology in the school, 43,345-360. 2006
  • Pakaslahti, L. “Children’s and adolescent’s  aggressive  behavior  in context: The development and  application of aggressive problem-solving strategies”. Journal of aggression and violent  behavior, 5,5, 467-490. 2000
  • Tedeschi, J.T. & Felson, R.B.  “Violence, aggression, and coercive  actions”. Washington,  DC: American Psychological  Association. 1994

پینوشت‌ها:

[1] . Cui & Dodge

[2] . Dibbie

[3] . Buss

[4] . Baron & Richardson

[5] . Maxwell & Moores

[6] . Pakaslahti

[7] . Adler

[8] . Dvlard

[9] . Crick & Dodge